Yöneylem Araştırması teriminin çıkışına dair…

Ben  Endüstri Mühendisliği  okudum Orta Doğu Teknik Üniversitesinde. Efsane hoca Halim Doğrusöz’den ders alamamıştık ama bizim meslek dersimiz olan Operations Research, veya Türkçesi ile Yöneylem Araştırması’nda başta Ömer Saatçioğlu hocamız olmak üzere bize çok emeği geçenler çok olmuştur.

“Operations research” yerine yıllar önce ortaya atılmış ve cuk diye yerine oturmuş   olan “Yöneylem Araştırması”  terimi var. Bizim okuduğumuz dönemlerde biz kısaca OR der geçerdik. Hep bu yöneylem sözcüğünün nasıl çıktığını, kimin ortaya attığını merak etmişimdir daha sonraki yıllarda. Derken bu gün, bizim bir yazışma listemize gelen bir iletiden “yöneylem araştırması” teriminin çıkışını öğrendim.

İletinin içeriğini oluşturan ve Prof. Dr. Uluğ Çapar’a ait olan yazıyı aşağıda veriyorum. (Yazının tamamı aslında daha uzun ve başka konulara da değinmiş hocamız. Bizim konumuz dışındaki kısımları buraya almadım).

“…Ben bu terimin (Yöneylem Araştırması) türetiliş sürecine  şahit olmuş, hatta süreç içinde bulunmuş biri olarak değerli liste üyelerine bu konuda bilgi vermekle yükümlü hissettim kendimi. Benim tabii ödülü istemem çok garip olur, Hüseyin Eğinç’e ise “Şener Şen-Kemal Sunal” espri ödülü verilebilir !

Bu terimi geliştiren kişi şu anda turkmath listesinin üyesidir, arada yazılar da yazar. fakat “bu terimi ben ürettim” demek tevazuu ile bağdaşmaz. Onun için bu sessizliğini doğal karşılamak lazım.

Bu terimi üreten kişi sayın Prof.Dr. Barış Kendirli’dir ! Yani ‘Operations Research’= (OR) dalının Türkçe isim babası, Yöneylem kelimesinin mucidi Barış Kendirli’dir.

Hikaye kabaca şöyle :

Bundan yaklaşık yarım asır kadar once ! (daha doğrusu 51,5 yıl once) Turkiye’nin OR konusundaki ilk PhD si Halim Doğrusöz TÜBİTAK bünyesi içinde ilk OR ünitesini kurdu. Verdiği ilana başvuran 100 civarında adaydan 5 kişiyi kurucu kadroya dahil etti. Bu 5 genç bendeniz, Emin Gezen, Barış Kendirli, Muhittin Oral ve Çelik Parkan’dan oluşuyordu, (her yaşlı insan vakti ile gençtir !) Ben, Bariş ve Çelik İTÜ çıkışlı mühendislerdik. Emin Fransa’datekstil mühendisliği tahsili yapmıştı ve OR konusunda biraz birikimi vardı. Muhittin ise O.D.T.Ü. de yönetim bilimleri okumuştu. Bu unite devlet kurumlarından ve  endüstriden uygulamalı projeler almağa başladı. En önemli ikisi Keban barajı inşaatı iş planlaması ve Sümerbank reorganizasyonu idi. Keban barajındaki 3000 e yakın proje kaleminin optimal bir zamanlama ve iş sırası  içinde yürütülmesi için CPM , PERT ve rassal CPM gibi teknikleri uygulamağa çalışmıştık. Ha keza Sümerbank’ta da benzer araştırmalar söz konusu idi.

Her şey iyi fakat OR’ın Türkçe karşılığı olarak kullanılan “Harekat Araştırması” terimi biraz garipseniyordu. Gerçekte Genel Kurmay içinde böyle bir birim de vardı. “Harekat” çoğul eki dahil bütünü ile Arapça idi. Ordu ve savaşı çağrıştıryordu.  Kullanılan diğer karşılıklar “operasyonel araştırma” ve “işlemler araştırması” idi. Bunların ilki konuyu ordudan alıp hastaneye sokuyordu (!), ikincide ise “işlem” lafı çok geneldi, hiç bir şey ifade etmiyordu. “Operations Research”in meta-mot tercümesi için de başka bir yol gözükmüyordu. Onun için dendi ki dalın adını tercüme etmeğe çalışmak yerine dalı yeniden tanımlayalım.Bunun için bizlerden ve ilgili kişilerden öneriler istendi. Öneriler toplandı ve karar için konu ile ilgili herkes (bizim ünite, Genel Kurmay’da harekat Araştırması şubesi başkanı Albay Mehmet Karavelioğlu , İTÜ ve İstanbul Üniversitesi ‘nde konu ile biraz uzaktan da olsa ilgili Prof.lar  Faruk Akün ve İlhami Karayalçın, ayrıca dil kousunda Türk Dil Kurumu’nda bir iki  uzman bir konferansa davet edildi. Dil konularına da meraklı arkadaşımız Barış Kendirli bu konferansa  iki öneri ile geldi : “Erek-izlem araştırması” ve “Yöneylem Araştırması”. Ayıplı kelimeleri de çağrıştıran ilk öneri beğenilmedi, fakat ikincisini yani “Yöneylem Araştırması” nı herkes tuttu. Türk Dil Kurumcuları da kelimeyiçok fonetik ve telaffuzu kolay buldular. Böylece “Yöneylem Araştırması” adı resmileşmiş oldu. Dönemin aşırı sol dergisi YÖN ile bağlantılı gözüktüğü için dönemin siyasilerinden tepkiler geldi, fakat Halim Doğrusöz onları gayet güzel ikna etmesini bildi ve isim pekişti.

Halim Bey’in doktora hocası OR dalının kurucularından Russel Ackoff idi. Halim Bey Yöneylem Araştırması kelimesinin macerasını kendisine naklettiğinde  Ackoff bunun İngilizce tercümesini sormuş. Halim Bey de “Research on Directed Actions” diye İngilizce’ye çevirince Ackoff “Oho, that is much better than English name” demiş ve eklemiş “that means research on purposeful actions” (Kaynak : Halim Doğrusöz: Yöneylem Araştırması serüvenim ; YAD yayınları, 2009).

Peki sonra TÜBİTAK’ın Yöneylem Araştırması Ünitesine ne oldu ?

Ben, Barış Kendirli ve Emin Gezen matematik sevgilerimize mağlup olarak bir sure sonra birimden ayrıldık, matematik doktoraları yaptık. Bizlerden sonra Merih Celasun, Ömer Saatçioğlu, Ünver Çınar ve daha genç jenerasyondan  Çağlar-Sibel Güven , Osman Oğuz, Gündüz Ulusoy, Halim Doğrusöz’ün meşalesini daha uzaklara taşıdılar.  Barış Kendirli yakın zamanlara kadar Fatih Üniversitesi Matematik Bölümü başkanı idi. Muhittin Oral endüstri mühendisliği doktorası yaptı, daha sonraları Sabancı Üniversitesi kurucu dekanlarından oldu. Emin Gezen Dünya Sağlık Teşkilatında görevde iken Afrika’da ciddi bir felç geçirdi. Halen Cenevre’de WHO  gözetiminde tedavisi sürüyor. Çelik Parkan da OR doktorası yaptı, Hong Kong dahil bir çok ülkede görev yaptı ama şu anda izini kaybetmiş durumdayız. Bendeniz O.DT:Ü de 15, Yarmouk Üniversitesi (Ürdün)’nde 5, Bilkent’te 3, Doğu Akdeniz Üniversitesi (K.K.T.C.) ‘nde 12 , Sabancı’da 7 yıl çalıştıktan sonra emekli oldum.  28 ci Ulusal  Matematik  Sempozyumu  (Antalya) ‘nda üç konuşma ile özetini vermeğe çaliştığım “Genelleştirilmiş Fonksiyonların 4 yüzü: doğrusal, doğrusal olmayan, rassal ve sonsuz boyutlu distribüsyonlar” başlıklı kitabımı tamamlamağa çalışıyorum (yani Schwartz distribüsyonları (linear) ve ötesi). Bu konuda benimle yazışmak isteyen olursa mutlu olurum.

Uluğ Çapar”

Sayın Barış Kendirli’ye ve yöneylem araştırmasına emeği geçen tüm hocalarımıza selam olsun.

 

Reklamlar

About Selçuk Aytimur

Yolun yarısını geçeli çok olmakla birlikte, bana hiç öyle gelmiyor daha
Bu yazı Bilim içinde yayınlandı ve , , , , , , , , , , , , , , , , , olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s